جایگاه نذر در تعالیم اسلامی

انسان همواره در طول تاریخ برای رسیدن به خواسته هایش از ابزارهای گوناگونی بهره برده و سعی کرده تا از مسیرهای مختلف به اهداف و خواسته های خود دست یابد، یکی از راهها که مردم معمولا برای رسیدن به خواسته های خود از آن استفاده می کنند. ” نذر” است، مطابق با روایات اسلامی می توان گفت که نذر نوعی عبادت، دعا و درخواست از قادر متعال، خداوند تبارک و تعالی است.

نذر آن است که انسان درخواست غیر واجبی را بر خویش واجب کند که مشروط به شرطی است؛ مثلا انسان می گوید که اگر از این بیماری صحت یافتم، پنج روز برای خدا روزه خواهم گرفت؛ البته باید گفت که نوعی از نذر هم هست که مطلق است، مشروط به شرطی نیست و به قصد تبرع است. ( قاموس قرآن، ج۷، ص۴۱ )

مقدس اردبیلی در تعریف نذر می گوید: ” نذر عبارت از عقدی است که به وسیله آن انسان چیزی را بر خود واجب می کند، البته از اعمال و کارهای خوب و آنچه در جهت نیکی باشد وبا شرایط خاص، انعقاد شرعی آن با لفظ ” برای خدا بر عهده من فلان نذر ” است که با غیر این لفظ شرعا منعقد نمی شود. ” ( زید، البیان، ص۴۳ )

نکته شایان توجه آن است که در نذر انسان چیزی را بر خود واجب می کند که واجب نباشد.(ترجمه المیزان، ج۳، ص۲۶۶) از دیدگاه قرآن، نذر از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است، باید گفت در آیات قرآن به نذر تصریح شده است و بیان شده که خداوند از نذرهای مردم آگاه است. ” و ما انفقتم من نفقد او نذرتم من نذر فان الله یعلمه ” ( سوره بقره، آیه ۲۷۰ ) در این آیه خداوند می فرماید: ” آنچه انفاق می کنید یا نذر هایی که انجام داده اید، همه را خداوند می داند. ” کم باشد یا زیاد، خوب باشد یا بد، از طریق حلال باشد یا حرام، با اخلاص همراه باشد یا توام با ریا، همراه با منت یا آزار باشد یا بدون ان، از اموالی باشد که خداوند دستور انفاق داده است یا به وسیله نذر بر خود واجب کرده باشید، هرگونه باشد، خدا از همه جزئیات آن آگاه است و جزای آن را از خوب و بد به تناسب آن خواهدداد. ( تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۳۴ ) بنابر نظر مفسر محترم در تفسیر نمونه از این آیه به دست می آید که نذر مشروعیت دارد و باید به آن عمل کرد و نذر از جمله اموری بوده که قبل از اسلام وجود داشته و اسلام بر آن صحه گذاشته است. ( همان ) با توجه به این آیه همچنین به دست می آید که نذر نوعی انفاق جدی و دارای مسئولیت است. ( تفسیر احسن الحدیث، ج۱، ص۵۱۲ )

نذرمادر حضرت مریم (س)
مطابق با آیات قرآن کریم مادر حضرت مریم (س) به هنگام بارداری خود چنین نذر می کند که ” اذ قالت امرا عمران رب انی نذرت لک ما فی بطنی محررا ” ( آل عمران، آیه ۳۵ ) همسر عمران، مادر حضرت مریم (س) و جده حضرت عیسی (ع) است، این بانو نامش ” حنه ” بوده است. به کسی “محرر” می گفتند که در معبد بیت المقدس خدمت و در اوقات فراغت خداوند را عبادت می کرد، نقل کرده اند که اگر بچه ای را پدر و مادرش محرر می کردند، آن فرزند تا هنگام بلوغ در خدمت معبد زندگی می کرد و بعد از آن مخبر بود؛ یعنی اگر میخواست به خدمت ادامه می داد؛ وگرنه از معبد خارج می شد. وقتی مادر حضرت مریم (س) به این شکل نذر می کند، معلوم است که این نذر در آن روزگار وجود داشته و جایز بوده است؛ بنابراین ” حنه ” مادر مریم (س) این نذر را انجام می دهد. ( تفسیر احسن الحدیث، ج۲، ص۶۳ ) مادر حضرت مریم(س) به دنبال نذر خود از خداوند می خواهد که آن را قبول کند، او می گوید: ” فتقبل منی انک انت السمیع العلیم” ( آل عمران، آیه ۳۵ ) ” حنه ” می گوید که خداوندا نذر مرا به دیده رضا قبول فرما؛ زیرا تو به آنچه می گویم، شنوایی و به آنچه نیت من است، دانایی. ( ترجمه مجمع البیان، ج۴، ص۴۷ ) واژه ” تقبل ” به معنای قبول کردن چیزی است از روی رغبت و رضا، مانند قبول کردن هدیه و تقبل دعا و… ( ترجمه تفسیرالمیزان، ج۳، ص۲۶۶) … و خداوند نذر مادر مریم (س) را به نیکوترین وجه می پذیرد: ” فتقبلها ربها یقبول حسن ” ( سوره آل عمران، آیه۳۷) با توجه به این آیه مبارکه می توانگفت، پذیرش دعا و قبولی نذر جلوه ای از ربوبیت پرودگار است و دارای درجاتی است که نذر مادر مریم (س) به بهترین و بالاترین درجات پذیرفته شده است. ( تفسیر نور، ج۲، ص۵۳ ) و این پذیرش نذر به بهترین وجه، پاداش اخلاص قلبی و حقیقی اوست. ( فی ضلال القران، ج۱، ص۳۹۳ ) ۲٫ نذر حضرت مریم (س) وقتی حضرت عیسی (ع) به طور معجزه آسایی به دنیا آمد، مریم (س) دل نگران سخن های بی مورد مردم بود و اینکه در پاسخ آنان چه باید بگوید، وحی آمد که ای مردم! هرگاه بینی که از تو درباره این طفل سوال کنند، بگو من نذر کرده ام که با کسی تکلم نکنم، حضرت مریم (س) از جانب خداوند مامور می شود تا روزه دار شود و نتیجه این عمل او آن است که خود طفل به سخن در می آید و دامان مادر مادر را از هرگونه تهمت پاک کند. ( مجمع البیان، ج۱۵، ص۱۶۲ ) خداوند به مریم (س) امر می کند که نذر سکوت کند؛ زیرا درست نیست، خداوند به او دستور دهد که به دروغ بگوید که روزه سکوت دارم، قرآن کریم در آیه ۲۶ سوره مریم می فرماید: ” … فاما ترین من البشر احد فقولی انی نذرت للرحمن صوما فلن اکلم الیوم انسییا ” حضرت مریم (س) طبق مفهوم این آیه مبارکه برای خداوند نذر می کند که سکوت کند.