جامعه شناسی نذر

جامعه شناسی نذر نذورات در ظهور فرهنگی ایشان متفاوت اند و معمولا در تمام فرهنگ ها کما بیش به اشکال و تشریفات گوناگون مذهبی ادا می شوند ، نذر یکی از نمادها ،افعال و مناسک دینی ومورد توجه انسان شناسان دینی است ، نذر یعنی عملی که شخص با انجام آن به نیات قلبی خود میرسد.

از طرف دیگر، اگرچه نذر یک ایده فرهنگی و فعالیت معمولی است که توسط افراد در جامعه صورت می گیرد .ولی معنی اصلی آن پیشکش کردن شیئی یا عملی به نیرویی برتر و مافوق بشری است . در فرهنگ ایرانی ادای نذورات از قدیم تا کنون بیشتر برخاسته از فرهنگ دینی مردم بوده است .یعنی در این فرهنگ هر نذری به مرور زمان رنگ خاص مذهبی پیدا کرده است .

مرحله اوج و فرود ادای نذورات وابسته به روزها ،مکانها ، طبقه اجتماعی وشرایط فرهنگی واجتماعی است . نذورات به نام خدا ، پیامبر ، ائمه اطهار ، مقربان و اولیاء الهی و برای رضایت وعنایت نظر آنان و تقاضای برآوردن حاجات صورت می گیرد .

نذر ضمن اینکه عملی دینی محسوب می شود متأثر از مجموعه شرایط و عوامل حاکم بر جامعه و فرهنگ نذر کننده است .در این صورت دربردارنده نتایج و آثار اجتماعی است . نذورات نتایج اجتماعی و فرهنگی (همچون پیوستگی فرهنگی و اجتماعی ) برای جامعه در پی دارد و در عین حال برای افراد اعتبار و منزلت اجتماعی فراهم می سازد .

سوالی که در اینجا پیش می اید این است که آیا نذر صرفا نوعی فعالیت اجتماعی و فردی است که درمراسم عزاداری رنگ و قالب مذهبی و دینی به خود میگیرد یا درعین حال نوعی هویت و ارزش اجتماعی نیز ایجاد می نماید ؟ به عبارت دیگر ، نذر چگونه بار شخصیتی و هویت اجتماعی ایجاد می نماید؟ به نظر می رسد نذورات انجام شده توسط افراد دربردارنده نوعی هویت اجتماعی برای آنان است . افراد از این طریق سعی درایجاد هویت اجتماعی که مرتبط با اوضاع خانوادگی و دینی آنهاست دارند.

با توجه به رویکرد نذر در مردم شناسی ،یکی از کارکردها و نتایج غیر مستقیم نذورات ،اعطای هویت دینی واجتماعی با توجه به طبقه اجتماعی و جنسیت است. اگر تعلق به طبقه اجتماعی خاص و سطح تحصیل بالا برای افراد در جامعه مدرن ، عوامل هویت ساز باشند، اقدام به انجام نذورات طی مناسک و آیین های دینی نیز می تواند این سهم ونقش را در بین جامعه مذهبی داشته باشد و مشارکت تمام اقشاربه ویژه زنان در آیین های دینی و انحصاری شدن بعضی از مناسک در مقابل مردان زمینه هویت اجتماعی آنها را فراهم می آورد.

مفهوم نذر در لغت نامه دهخدا به معنی عهد و پیمان ،چیزی یا کاری را بر خویشتن واجب کردن ، کمک نقدی یا جنسی که به نیت حاجت روا شدن به زاهد یا سیدی پیشکش کردن است، آورده شده است ،نفیسی صدقه و انجام روزه ،دادن طعام و فاتحه برای بزرگان را نیز به معنای نذر آورده است .در قرآن کریم به وفا نمودن به نذر در سوره حج اشاره شده است . (آیات ۲۲و ۲۹)

نذر دامنه وسیعی دارد به لحاظ مادی ،پرداختن پول برای انجام کارهای مربوط به دین و زندگی مردم ،تهیه غذا برای مستمندان و عزاداران و تهیه حلوا و شیرینی ،قربانی گوسفند و گاو و شتر در مقابل دسته های عزاداری یا برای مستمندان و از کار افتادگان ، خرید وسایل عزاداری و انجام اعمال دینی از قبیل خواندن نماز ، دعا ، قرآن و روزه گرفتن تا ساختن مسجد ، تکیه ،سقاخانه و مدرسه تشکیل مجلس عزا و روضه خوانی مصادیق عینی و ذهنی نذر محسوب می شود . در مورد تعریف مفهومی نذر در میان صاحب نظران دینی ، مردم شناسان ، جامعه شناسان دین و فرهنگ شناسان وحدت نظر وجود ندارد.

سه دیدگاه کلی در مورد نذر عبارتند از:
دیدگاه اول بیشتر از طریق الهیون و بعضی از علمای اجتماعی حوزه دین در معنی دهی به نذر مطرح شده است . در این معنی فرد خداپرست در قبال رفع نیازی به سوی خداوند ، تکلیف انجام کاری به نام نذر را برگردن خود می نهد ، این نوع از نذر نسبتا اختیاری – الزامی است . در کتاب فرهنگ عاشورا ، نذر از منظر امام خمینی به عنوان تکلیف الهی تعریف شده است : نذر التزام یا ترک عمل به نحو خاص به خاطر خداست که با صیغه خاص منعقد می شود.

دیدگاه دوم ، دیدگاه مردم شناسان و جامعه شناسان کارکرد گرااست . منطق بحث این گروه بیان کارکردهای نذرو قربانی در جامعه دینی است . مدافعان کارکرد گرایی از این مراسم به عنوان مناسک تقویت کننده بقای جامعه یاد می کنند .(بیتس و پلاک ۱۳۷۵:۶۲۸) ،همچنین انجام نذر و قربانی موجب اتحاد میان مردم و در نتیجه کاهش اضطراب و ایجاد تعادل و آرامش می شود .(عسگری خانقاه و کمالی ۱۳۷۸:۴۸۵).

مارسل موس در تعریف امر قدسی ، مناسک را به دو گروه مثبت و منفی تقسیم می کند . از نظر او ، مناسک مثبت به نماز ، نیایش ، عطیه و قربانی و مناسک منفی به تابوهای جنسی وغذایی محدود می شوند (ریویر۲۰۴:۱۳۷۹). منظور موس آن است که اگر چه در مراسم تابوهایی وجود دارد ، اما مناسک مثبت مکمل مناسک منفی اند . بدین لحاظ نیت به نذر و انجام قربانی در بردارنده کارکردهای متعددی مانند نظم و سازگاری است .(ریویر ۱۳۷۹:۲۰۴) علاوه بر کارکرد نظم و سازگاری اجتماعی و فرهنگی ، نذر و نیاز تقویت کننده رابطه انسان با خدا نیزهست.

این رابطه به گونه ای متفاوت به نظم و تعیین نظام سلسله مراتب در نظام اجتماعی می انجامد ، زیرا زندگی اجتماعی و دینی انسان نیازهایی را برای افراد ایجاد می کند که حصول ان منوط به وجود سلسله مراتب و قواعدی است که اشخاص نذر کننده برای برآورده ساختن آن ایجاد می کنند.

دیدگاه سوم دیدگاهی تلفیقی است . این دیدگاه به جنبه های دینی و کارکرد اجتماعی هویت ساز نذر توامان توجه دارد. نذر در یک نگاه کلی در ایران متاثر از مجموعه عوامل و شرایط زیر می باشد:

معنایی که افراد نذر کننده به لحاظ فرهنگی از این عمل دارند ۲- موقعیت طبقاتی ۳- جنسیت ۴- زمان ۵- مکان موقعیت فرهنگی و نذر ، عمل و رفتاری دینی تلقی می شود که معطوف به شرایط و مقتضیات فرهنگی و دینی است . در جامعه ایرانی که جامعه ای مذهبی است ( آزاد ارمکی و غیاثوند ۱۳۸۳) ، نذر در مرحله اول رفتاری دینی تلقی می شود ، ادای نذر در این موقعیت در عین معطوف بودن به اعتقاد و عاملیت دینی بستگی به شرایط فرهنگی حاکم بر آن جامعه نیز دارد . جامعه ایرانی ،جامعه ای دینی است .

نهادهای دینی ، افراد دیندار ، مراسم و مناسک دینی به لحاظ ساختاری ، فرهنگی و اجتماعی اهمیت دارند . هریک از آیین های دینی عنصری تشخص آفرین برای افراد ، گروه ها و طبقات اجتماعی اند ، بدین لحاظ نذر یکی از کهن ترین آیین های دینی در ایران است و در گذر زمان به لحاظ تاریخی در دوره های متفاوت صورت ها و مصادیق متعدد و گوناگونی پیدا کرده و در شکل دادن به هویت های فردی و جمعی تعیین کننده است.

سیر تاریخی نذورات از قربانی کردن در محضر خدایان ، پیشوایان و بزرگان دینی تا تهیه و پخش غذای واحد با توجه به موقعیت های جغرافیایی و فرهنگی مناطق متعدد در ایران (فاتح :۱۳۷۹) و تنوع غذایی و انواع غذاهای تکمیلی نشان دهنده ان است که این پدیده در فرهنگ دینی و غیر دینی ایرانیان ، حضور وسیع و جدی داشته است . پس انجام رفتار و ایین خاص به نام نذر ، معطوف به معنی فرهنگی و اجتماعی آن است و با تغییر شرایط فرهنگی ، نوع و موقعیت نذر نیزدچار تغییر شده است .

نذورات بنا به موقعیت و شرایط اجتماعی ( بنا به ذائقه و سلیقه افراد) قابل تغییر و تنوع اند. بنابر طبقه اجتماعی افراد میتوانند انواع نذورات را از حد معمول فراتر ببرند و حتی کیفیت آنرا مشخص نمایند و تغییر دهند . جنسیت و ادای نذر تحقیقات نشان می دهد طی ادای نذورات ،زنان احساس میکنند به لحاظ اجتماعی به منزلت اجتماعی بالاتری دست یافته اند ،آنها از این طریق سعی می کنند نفوذ بیشتری در جامعه بیابند و بر اثر گذاری اجتماعی شان بیفزایند . اعمال متفاوت در نذورات بازتاب های متفاوتی برای زنان ، در مقایسه با مردان موقیعت جدید را می توان وضعیت بازتابی یا بازیابی هویت نامید که به ایجاد رضایت . افتخار ،آسایش ، مشروعیت دینی و تائید از طرف دیگران قابل تغیر است (ترنر ۱۹۹۹:۳۸۰)